Nieuws uit de wereld van commons:

Wekelijkse verslagen van de Traveling Farm Museum tours

Met deze verslaggeving vanaf de zomerse Travelling Farm Museum tours, brengen we je snapshots, verhalen en/of knowhow die de hosts, leden van het museum en medereizigers hebben geleerd! Verwacht bijna wekelijks een verslag van deze tours waar bewoners, boeren en kunstenaars samen het agro-ecologische verleden, heden en toekomst van Leidsche Rijn verkennen.

Voor meer informatie over de tours klik hier en bezoek tevens het online depot van het Travelling Farm Museum!

MicrOrganics Company

12 June 2021

De tweede tour van dit seizoen was minder romantische dan de vorige. We fietsten naar een betonnen wereld vol gebouwen, snelwegen, plekken waar je bijna geen bomen tegenkomt. We treffen hier een indoor farm, een start-up in ‘microgreens’.

Written by Txell Blanco and Maxim Yesodharan; Photo-reportage Txell Blanco met de verhalen van Niels Rijksen (MicrOrganics)

Voedselproductie op bedrijventerreinen?Voor deze tweede tour van het Travelling Farm Museum of Forgotten Skills waren we uitgenodigd door Niels Rijken, de oprichter van een ‘microgreens indoor farm’ in een voormalig postsorteerbedrijf op het industrieterrein Wetering in Utrecht. Microgreens zijn groenten – niet te verwarren met kiem of scheuten, maar een stadium verder – die worden geoogst net nadat de eerste embryonale bladeren zich hebben ontwikkeld. Ze worden gebruikt als voedingssupplement, garnering en smaak- en textuurverbetering.

In tegenstelling tot de romantische excursie richting het Voedselbos vorige van week, fietsten we dit keer samen naar een betonnen wereld vol gebouwen, wegen en hekken. Een plek waar je bijna geen bomen tegenkomt. Dikwijls zijn naast de buitenwijken bedrijventerreinen aangelegd waar nog een sterke mentaliteit heerst om de auto te pakken, iets wat voor ons haast bij ‘het verleden’ behoort omdat het stedelijke segregatie vergroot en de biodiversiteit vermindert. We vroegen ons af hoe in zo'n omgeving voedsel kan worden geproduceerd.

Waarom zijn we hierheen gegaan?En daar waren we dan met ons negenen – studenten, hobbyboeren, muzikanten of gewoon vinexburen. Het Travelling Farm Museum vertrok wederom vanuit de voormalige boerderij Terwijde om binnen tien minuten bij de locatie van Niels te arriveren. Hier viel ons op dat de stedelijke drift in Nederland haast een schaalmodel van de Amerikaanse suburbs is – wellicht niet zo groot, maar toch met de kenmerkende segregatie.

Niels’ indoor microgreens zit in een bedrijfsverzamelgebouw, samen met een onderneming voor babyfotoshoots, twee kunstenaars, een 3D-printer en een kapperszaak. Zo’n opzet kom je vaker tegen. Een willekeurige mix van start-ups en middelgrote bedrijven die hier relatief goedkope huurruimte vindt. Niels is de enige boer in dit pand. Hij begint zijn verhaal te vertellen.

Biologisch, bijna circulair en zero waste“Als plantenbioloog werk ik bijna fulltime bij een bedrijf voor biologische gewasbescherming, waar we onderzoeken hoe we plagen en ziekten in het gewas kunnen bestrijden door de introductie van natuurlijke vijanden, zoals schimmels en bacteriën.” De interesse van Nils om zelfvoorzienend te zijn en het besef van de hoeveelheid pesticiden die in niet-biologische landbouw wordt gebruikt, hebben hem ertoe gebracht zijn bedrijf op te richten naast zijn andere werkzaamheden. Hij wilde op een biologische en bijna circulaire manier experimenteren met indoor farming. Zijn bedrijf bestaat nu een jaar en levert al aan vijf restaurants in Utrecht namelijk Landhuis in de Stad, Le Jardin, Luuk, Van Planten en Venster. Niels levert zijn groenten binnen twee uur na de oogst – persoonlijk op zijn fiets. Dat is een belangrijke meerwaarde. Een zak microgreens duurt 10 dagen om te produceren, daarom bestellen restaurants 10 dagen van tevoren en zo zorgt Niels voor versheid en geen verspilling.

"Je hebt nooit teveel wormen..."Maar waarom worden die kleine groenten – een bron van voedingsstoffen – binnenshuis gekweekt? In een methode genaamd “vertical farming” teelt Niels in meerdere lagen mosterd, broccoli, zoete erwt, radijs en zonnebloem op planken onder LED-lampen. Een gecontroleerde omgeving, vrij van pesticiden, in een ruimte van ongeveer 10m2. Wormen zijn de sleutel-organismen in dit microklimaat. Ze hebben hun eigen wormenhotel, waar ze de restjes van de geoogste microgroenten eten en zo compost produceren. Die compost wordt door Niels verwerkt tot kunstmest. Om precies te zijn: hij creëert een vloeibaar extract van de wormenpoep vermengd met zeewier en melasse (het restproduct van de suikerrietindustrie). Om deze ‘cocktail’ af te maken, voegt een machine zuurstof toe aan de mix. Zo krijgt de mix alle voedingsstoffen die nodig zijn voor micro-organismen zoals de bacteriën en de schimmels om te groeien. 

Het lijkt een bijna gesloten en dus circulair systeem te zijn, maar hoeveel elektriciteit, water, zeewier, melasse en zaden zijn nodig om het bedrijf te laten draaien? Hebben we het hier over een luxeproduct dat alleen voor de ‘lucky few’ beschikbaar is?Microgreens zijn er niet om de mensheid te voeden… maar in deze tijden heb je dit probleem niet meer” zegt Niels. We vragen ons af of dit wel een goed teken was. De discussie startte, waar sommige van ons vertelden dat een ‘indoor farm’ niet volledig ‘indoor is’, gezien er altijd 1 of 2 volwassen planten nodig zijn die buiten moeten worden gekweekt om zaden te leveren. Dat betekent hectares van dezelfde plant om een aantal kilogram zaden te creëren. Wie die zaden levert, is de sleutel, en tevens de vraag. Niels werkt samen met Kiemerij de Peulenschil, een biologisch zaadbedrijf in Groningen. Water en elektriciteit zijn allemaal inbegrepen in de prijs van zijn "goedkope huurruimte". Is het groene energie? Niemand weet het. Melasse is een restproduct dat anders in Nederland zou worden weggegooid, maar het zou volledig voor menselijke consumptie kunnen worden gebruikt. Zeewier (kelp) is een duurzaam product en wordt geoogst zonder het milieu te schaden. Allemaal goed... maar toch... "je moet veel problemen te slim af zijn" zegt Niels. Desalniettemin, MicrOrganics is er niet om essentieel voedsel te leveren, maar richt zich op een luxeproduct. In dat geval stellen sommigen van ons voor om "doe-het-zelf kweekset microgreens" te maken voor thuiskweek. Wormhotel inbegrepen. Een goede manier om je organisch afval weer om te zetten in voedsel. Een van ons vraagt zich af waarom er geen wormenhotels in de wijken zijn, naast gemeenschapstuinen bijvoorbeeld. Het draait allemaal om het organiseren van een duurzame voedselketen, wat ons nogmaals deed realiseren dat het tijd is om samen te werken aan een gezamenlijk doel.

Een klein bedrijf met grote dromen:“Mijn idee is om vanuit deze ‘indoor farm’ een andere manier van leven te leren kennen, zodat ik ergens op het platteland een biologische boerderij kan beginnen.” zegt Niels. Deze dromen liggen niet ver van de realiteit. Zijn biologische boerderij zonder pesticiden kan naar een vorm toe groeien waar het verschillende gewassen in rijen kweekt die op verschillende tijden zullen worden geoogst. Een heel ecosysteem waar insecten van rij naar rij migreren. Nederland loopt wereldwijd voorop als het gaat om agrarische technologieën en zet robots en drones in voor oogstprocessen op biologische akkers. In deze hopelijk nabije toekomst vragen we ons af of Niels dan 100% circulair en duurzaam wordt met zijn bedrijf, of andere boerderijen in Nederland stoppen met het importeren van voedingsstoffen uit Brazilië, of we voedselverspilling kunnen voorkomen. Een wereld waar voedsel eerlijk verdelen en we net genoeg produceren om weer ruimte terug te kunnen geven aan de natuur, of dat we ons geen zorgen meer hoeven te maken over het eten van met bestrijdingsmiddelen bespoten aardappelen.

Beeldbeschrijving: mensen fietsen door het bedrijventerrein, arriveren bij het bedrijvencomplex, een groep pratend en kijkend naar microgroenten en teeltmaterialen, de tour-groep poseert met de bakfietsarchitectuur in het gebouw. Credit: Txell Blanco, 2021. 

 

Voedselbos Haarzuilens (Agroforest Haarzuilens)

5 juni 2021

De eerste tour van dit jaar vond plaats op de dag van World Environment Day welke samenviel met de heropening van de culturele sector in Nederland. De locatie van deze eerste tour staat vol met bloeiende biodiversiteit!

Geschreven door Binna Choi (directeur Casco Art Institute) met verhalen verteld door Jan Degenaar en Maarten Scharma van Voedselbos Haarzuilens

Altijd verzamelend voor wat wij kennen als boerderij Terwijde (Hof ter Weyde): de nu voormalige boerderij Terwijde waar in 2018 The Outsiders en Casco toestemming kregen om te deze te gebruiken, te bewonen en te dromen met bewoners in de omgeving. De boerderij was verder niet meer in gebruik, half verwoest, allen vanuit de periode van de ontwikkeling van Leidsche Rijn, welke gebonden werd aan de stad Utrecht, een proces dat ongeveer 20 jaar geleden was begonnen. Nu wordt het ontwikkeld tot een restaurant. Sommige mensen waren verdrietig dat we de boerderij verloren, en dat we die plek niet meer konden gebruiken voor 'commonen'. Toch staan we er nog steeds voor om samen een bredere en grotere gemeenschap te vormen, en verbindingen te leggen met de lokale boeren!

Samen vertrekken en fietsen: meestal volgt een groep van ongeveer 15-20 mensen de chauffeur van het Museum, in zijn karakteristieke gele pak, en fietst ongeveer 10 tot 15 minuten door of uit Leidsche Rijn. Je fietst met experimentele geluiden uit het Museum tot je buiten de nieuwbouw komt waar de schoonheid van de natuur aanwezig is, om ons te voeden, en de oprechte link tussen boer en omgeving te vinden is.

Aankomst Voedselbos Haarzuilens:: dit keer zijn we vanuit Leidsche Rijn richting het noorden gefietst. We passeerden de wegen, kleine en grote huizen, een meer, en kwamen toen in het dorp Haarzuilens. Je kon al enkele werkzame boerderijen herkennen als je de kraampjes ziet om fruit te verkopen. Bij het Voedselbos Haarzuilens waar we uiteindelijk aankwamen, werden we verwelkomd door Jan Degenaar en Maarten Scharma. Ze ontmoetten elkaar tijdens hun studie biologie aan de universiteit, waren mede-initiatiefnemer en cultiveren het gebied sinds 2015. Ze stellen voor om de fietsen te laten staan en samen het bos in te lopen. Ze wijzen naar links en rechts van waar we staan en laten ons weten dat het bos tussen het intensieve landbouwgebied voor peren en land voor andere industrie ligt. In tegenstelling tot het landbouwgebied, is de natuur hier hyperdivers, hoewel het nog een jong systeem is. Het bos is zo groot als twaalf voetbalvelden (6 hectare). Zo wordt het al 26 jaar gehuurd van de Provincie Utrecht, dus er is nog tijd om te groeien! (wat er na 26 jaar zou gebeuren, vroegen we ons echter meteen af).

Door de doolhoven lopen, luisteren, plukken, proeven: een paar honderd meter over een rechte weg te hebben gelopen en vervolgens een verraderlijke houten brug over een smal kanaal over te steken, waren het allemaal doolhoven, doolhoven van verbazing. Gevolgd door de doolhoven leiden Jan en Maarten ons naar een hele nieuwe 'wereld' van meer dan 200 eetbare planten en van meer dan 15 verschillende soorten vogelnesten. Het is zeker niet zo dat we al die 200 planten konden zien en leren en de vogels konden spotten. Maar in tegenstelling tot een gebruikelijke monoculturele landbouwgrond, is wat het agrobos vormt, de ene soort plant die heel naast de andere staat: vijgenboom, amandelboom, druivenboom, salie... een scala aan dingen, dat is net een parade! Niet alleen degenen die we kennen. Veel planten en bomen waarvan ik de namen niet meer weet en waarvan ik niet wist dat ze eetbare bladeren en bloemen dragen, geven verrassende smaken.

Ruimte om foutjes te maken, going with the flow, en langzaam groeien: Omdat Jan en Marten bijvoorbeeld geen bestrijdingsmiddelen gebruiken, kun je in Nederland geen akkers telen zonder bijvoorbeeld fungicide te gebruiken. Schimmels maken de bodem echter rijk, dus andere planten groeien daar goed in. Ook maaien ze niet gras, dus minder werk! Je laat de dingen zijn en groeien, hoewel je probeert de beste omstandigheden te creëren om de diversiteit te laten gedijen: plant bijvoorbeeld bomen die hoog worden in het noorden, de lagere in het zuiden. Met zonneschijn verspreid over het bos, worden ze minder vatbaar voor ziekten. Gezien het feit dat er in Nederland een periode van weinig zonneschijn is, weet je dat er planten zijn zoals Wilde Knoflook die zonne-energie besparen in hun bol. Structureer het gebied ook enigszins om de natuurlijke predatie aan te zetten. Deze praktijk betekent ook dat ze ruimte maken voor het maken van fouten, leren door te doen, terwijl het zelforganiserende systeem van planten hun manieren vindt om samen te leven of weg te gaan (afsterven). Go with flow, zeggen ze. Zo kan het complexe ecosysteem worden ‘gebouwd’. Langzaam groeien is hier een schone zaak, de ontwikkeling is gebaseerd op meerdere fasen. Ze plannen geen soort die snel groeit, zich verspreidt en de hele ruimte inneemt - dat zou een monocultureel imperium vormen!

Oogsten en terugbrengen: Omdat dit agrobos divers is in soorten, is er niet één intensieve oogstperiode. In plaats daarvan oogst je het hele jaar door, niet een enorme hoeveelheid. Voor nu zijn er 20 mensen en organisaties die zich hebben aangemeld als leden en oogsten uit het bos, waaronder VOKO in Utrecht (een voedselcollectief van ongeveer 70 leden die samenwerken met lokale boeren om vers, (meestal) biologisch en lokaal geteeld voedsel naar de stad te brengen. Merel, actief lid van het Museum is ook lid van VOKO!). Er wordt bewust gewerkt met een korte supply chain. Geen opslag om te verzamelen of weg te gooien. De gemeenschap van de abonnees brengt ook hun eigen kennis mee voor verschillende planten, niet alleen om mee te nemen. Na elke oogst meten ze ook het gewicht en bouwen ze de gegevens op van hoeveel er groeit, naast hoeveel ze dromen van de (re)productieve biomassa.

Aan het einde van de tour zaten we bij een kleine hut met wat gereedschap, drinkend gemaakt van vlierbloesemsiroop afkomstig uit het bos. Wat we eten bepaalt het landschap, zeggen Jan en Maarten. De omgeving om ons heen was prachtig. Veel kinderen net zoveel als volwassenen, wat ook een visie geeft op de toekomst (het grootste deel van het gebied blijft open voor publiek). We kregen ook allemaal het cadeau van het museum. De Rotterdamse Brazilliana-kunstenaars Joélson Buggilla en Jorgge Menna Barreto brachten vooraf een bezoek aan het Voedselbos Haarzuilens en maakten van hieruit een foto van losse assemblage van bladeren. Het heet "Alphabet Maudit", verwijzend naar een taal die we nog niet kunnen lezen of uitspreken en die een andere wereld voorstellen dan de wereld die wordt bezet, uitgebuit en ellendig door mensen. Met deze taal die we vandaag een beetje begonnen te leren van de tour, verlieten we de agrofarm richting de stad waar onze huizen zijn. Gaan we terug of vertrekken we om terug te keren?

Veel dank aan Jan en Maarten voor het ongelooflijke werk, het wandelen en het delen van hun kennis met ons.

Afbeeldingsbeschrijving: mensen met zaden, bloemen, eetbare planten ontdekken, een reisgezelschap pratend, op afstand in het agrobos staan, een persoon die een bloem ruikt en een kind dat wordt geïnterviewd door de teamleden van het Museum. Fotocredit: Merel Zwarts, Leonardo Siqueira, Binna Choi, 2021. 

Deel op facebook
Deel op twitter
Deel op linkedin

Blijf in contact met de commons

Adres:

Lange Nieuwstraat 7a
3512PA Utrecht
Nederland

Neem contact op:

Algemeen
Pers
+31 (0)30 231 9995